Zoeken naar documenten op het internet: wat u moet weten.

Uit een studie die werd uitgevoerd door de ASBL Edudoc en de commissie bibliotheek van de Conseil interuniversitaire francophone (CIUF), blijkt dat de Belgische studenten grote hiaten hebben in hun kennis van het zoeken naar documenten en informatie, ook op het internet. Onder hun gebreken vinden we het altijd eerst en bijna systematisch teruggrijpen naar het internet, hun onvermogen om trefwoorden te bepalen, hun slechte kennis van de Boole-operators ("en", "of", "zonder"), de afwezigheid van kritische ingesteldheid ten opzichte van websites, onvoldoende bronvermelding, enzovoort.(1)

Hierna volgen enkele instrumenten om efficiënt naar informatie te zoeken op het web en om de weinig betrouwbare bronnen te vermijden.

Hoe bereid je je zoektocht voor?

In het algemeen zoeken we instinctief naar informatie. Er is echter een logische aanpak nodig om gegevens te zoeken. Het allereerste wat je moet doen is een lijst van begrippen en trefwoorden opmaken die met het te zoeken onderwerp verband houden.

Hoe zoek je op het internet?

Intuïtief zoeken (Backward chaining)
Intuïtief zoeken bestaat erin te gaan surfen vanaf een erkende en ter zake dienende website en vandaar de linken en voorgestelde bronnen te volgen die deze website voorstelt tot alle informatiebronnen bekeken werden.
Bijv. Door een zoekterm in de zoekmotor in te tikken krijg je een resultatenlijst. Door op de resultaten te klikken kun je onder andere websites vinden die ter zake dienende linken zullen opgeven. Via die linken is het dan mogelijk om snel alle belangrijkste informatiebronnen te raadplegen die specifiek met een thema verband houden. Die zoekmethode kan ons bij toeval en op goed geluk bij interessante en nuttige informatiebronnen brengen.

Deductief zoeken (Forward chaining)
In de context van zoeken naar informatie wordt deductief zoeken geleid door de kennis die een persoon al verworven heeft, om van daaruit voort te zoeken tot de gezochte informatie gevonden is.
Bijv.In een persbericht staan enkele resultaten uit het Jaarverslag van De Post. Voor meer informatie over dat Jaarverslag volstaat het te surfen naar de officiële website van De Post en het juiste item aan te klikken om het hele jaarverslag te kunnen raadplegen. In de communiqués die de publicatie van jaarverslagen aankondigen, wordt het referteadres (url) vaak vermeld.(2)

Betrouwbaarheid van de bronnen

De internetbronnen moeten geëvalueerd worden. Het eerste wat je moet controleren is hun verband met het onderwerp van uw werk en hun kwaliteit. In dat verband zullen de aard en de betrouwbaarheid van de homepage het eerste belangrijke element zijn voor het evalueren van de kwaliteit van de aangevoerde informatie.
Heel veel websites die nochtans eerbaar zijn, bevatten soms twijfelachtige gegevens. Er wordt daarom aangeraden om meerdere documentatiebronnen te raadplegen en die te vergelijken en hun ideologische of politieke strekking te bepalen.
Door leeswijzers te gebruiken die geselecteerd werden door professionals (zoals universitaire bibliotheken, Nationale Bibliotheek, onderzoeksinstellingen, enz.) kun je over het algemeen websites zonder garanties vermijden.

Enkele elementen waar je rekening moet mee houden...

Gaat de gevonden informatie wel degelijk over het onderwerp van je zoektocht ?
Is de kwaliteit van het gevonden document voldoende goed voor het doel van je werk ?
Toont de website voldoende diepgang met betrekking tot je thema ?
Is het niveau voldoende hoog voor je werk ?
Is de taal ingewikkeld, gespecialiseerd of juist te simpel ?
Biedt de website informatie van het type "research", "educatie", "wetenschap" met een commercieel product of een verkoopbevorderende dienst (reclame) ?
Is de informatie nog geldig of verouderd ?
Is de webpagina gedagtekend en ondertekend ?
Zijn er voldoende verwijzingen naar andere werken ?
Is het een stabiele bron, die werd gecreëerd en wordt bijgehouden door een erkend organisme, een universiteit, een bibliotheek? Zijn de makers van de website vorsers of specialisten op het betrokken terrein ?
Is de informatie gratis of betalend ?
Is er een zoekfunctie, samenvatting, index of plan van de website ?
Moet je programma's downloaden om de website of bepaalde pagina's te kunnen lezen en gebruiken ?(3) ...

Hoe kun je zeker zijn van de geloofwaardigheid van de gegevens ?

De geloofwaardigheid van de informatie is een vraag die je jezelf constant moet stellen, ongeacht welke de gebruikte bron is (radio, televisie, Wikipedia, ...).
Het verschil bij Wikipedia is dat je online een gegeven kunt verbeteren dat volgens jou verkeerd is. Laat ons echter geen steen werpen naar de internetgebruikers door ze ervan te beschuldigen dat ze de gegevens vervalsen. Een artikel dat op het net gepubliceerd wordt, bevat historische en actuele informatie, die "bewerkt" is door duizenden internetgebruikers die proberen zo eerlijk mogelijk te zijn om nuttige informatie te bezorgen aan nieuwsgierigen die zich over diverse onderwerpen vragen stellen.

Het voorbeeld van Wikipedia

Wikipedia wijst op een gedeelde wil om toegang te krijgen tot "populaire" weetjes, die door de hele bevolking uitgewerkt werden, zonder toegangsbeperking noch noodzakelijke voorafgaande erkenning, op een website die de Wiki-technologie gebruikt. De Wiki is een actieve website die elke internetgebruiker die het wenst in staat stelt om er zelf pagina's voor te schrijven, zonder technische kennis en op een snelle en gemakkelijke manier.

Wikipedia behoort vandaag de dag tot de 200 meest bezochte websites ter wereld! Het bevat ongeveer 1.500.000 artikels in 200 talen, geschreven door 16.000 geregelde bijdragers. De Franstalige encyclopedie bevat al bijna 100.000 artikels.

De argumentatie, de strengheid van de documenten en van de gebruikte bronnen leveren de kennis op Wikipedia. Er moet bijzonder op gelet worden dat er geen beschermde teksten of beelden in komen, uit eerbied voor het auteursrecht.

Het belang van deze website bestaat erin een artikel zonder ophouden "open" te laten om iedereen die het wenst de mogelijkheid te bieden om aan het onderwerp iets toe te voegen in de vorm van nieuwe argumenten, commentaren en bijkomende linken.

Een artikel wordt dus voorgesteld door één persoon en vervolgens zorgt de hele Wikipedia-gemeenschap voor het nalezen en reviseren.

Het ontbreken van de gebruikte informatiebronnen en van de auteursreferenties is echter een probleem. Wikipedia gaat er prat op een collectieve verantwoordelijkheid voor de inhoud te laten spelen, die efficiënter zou zijn dan een individuele verantwoordelijkheid en tegelijk de mogelijkheid behoudt om in de opmaakhistoriek te gaan raadplegen wie aan een artikel bijgedragen heeft.(4)

Er is geen "gevestigde waarde" die de informatie die op Wikipedia gepubliceerd wordt valideert. En daar zit het probleem! Een medewerker van PepsiCo wist op Wikipedia een tekst die allusie maakt op de gevaarlijke effecten van een product van de groep; de eigenaar van SeaWorld (de brouwerij Anheuser-Busch) verwijdert een paragraaf die spreekt van de slechte behandeling van de orka's; het nummer één van de distributiewereld Wal-Mart censureert de teksten over de povere lonen die zijn werknemers krijgen; de raffinaderij Exxon herschrijft met een meer positieve toon de ramp met de Exxon Valdez in Alaska; Dell, Coca-Cola en Nestlé zouden ook artikels hebben bijgewerkt die over hun bedrijf gingen... De medewerkers van de firma's die op Wikipedia genoemd worden, kunnen dus lastige of gevoelige teksten wissen of gunstige informatie over de firma toevoegen. Waar ligt dan de waarheid? Kan men echt op Wikipedia rekenen als een veilige informatiebron? Nee! Nieuwe gegevens moeten altijd aan andere bronnen getoetst worden, vooral wanneer de oorspronkelijke bronnen niet altijd betrouwbaar zijn. Je moet dus alert blijven en voorbehoud bewaren voor wat betreft het vertrouwen dat je in deze soort website mag hebben!

Welke zijn dan de veiligste informatiebronnen ?

Ondanks het succes van het internet is een zeker wantrouwen tegenover de gegevens op diverse websites op zijn plaats. Publicaties, encyclopedieën, befaamde woordenboeken, studies en onderzoeken uitgevoerd door vorsers, experts of betrouwbare ondernemingen blijven ontegensprekelijk de veiligste bronnen voor een onderzoeksproject.

(1)Krant Vers l'Avenir van woensdag 21 mei 2008, p.9
(2)www.glsreseaux.com/recherche_internet_partie1.pdf
(3)www.ext.upmc.fr/urfist/cerise/p361.htm
(4)www.internetactu.net/